Wees neutraal

Kernzin:
Ware objectiviteit vereist het loslaten van onze menselijke maatstaven en het waarnemen van gedrag als deel van een groter, amoreel systeem.

TREBLA:
Ons uitgangspunt is de bestaande werkelijkheid: de verschijnselen van de wereld, in lijn met de fenomenologie van onder anderen Edmund Husserl (1859–1938). Zoals al benadrukt, moeten we onze vooringenomenheid uitschakelen en het samenspel van alles op aarde zo neutraal mogelijk aanschouwen.

Dat is moeilijk, omdat we zelf onderdeel zijn van het systeem dat we bestuderen. Onze gedachten worden gevormd door cultuur, opvoeding en ervaring.

We moeten dus proberen ons los te maken van ons eigen mensbeeld en de wereld te bekijken alsof we er geen deel van uitmaken; zoals een toeschouwer die naar een mierensamenleving kijkt.

Dit is vergelijkbaar met de manier waarop de stoïcijnse filosoof Epictetus (ca. 50–135 n.Chr.) naar de wereld keek: met kalme afstandelijkheid en aanvaarding van wat zich aandient. Hoewel Epictetus dit vooral zag als een levenshouding en niet als een wetenschappelijke methode, raakt hij aan hetzelfde fundamentele principe: het opschorten van een onmiddellijk oordeel.

We kunnen levende systemen waarnemen waarin individuen samenwerken om te overleven, maar ook systemen waarin individuen elkaar doden om te kunnen overleven. Als we deze systemen werkelijk willen begrijpen, moeten we de verleiding weerstaan om ze te beoordelen vanuit onze eigen menselijke normen en waarden.

Ons doel is niet om te prijzen, te veroordelen of in te grijpen, maar om waar te nemen. Alleen dan kunnen we beginnen te begrijpen hoe het systeem zich heeft ontwikkeld tot wat het vandaag is.

ALEX:
Dat klinkt eenvoudig, maar is waarschijnlijk moeilijk in de praktijk.

TREBLA:
Inderdaad. Veel denkers hebben een vooringenomen beeld van de mens. Sommigen delen de visie van Thomas Hobbes (1588-1679), dat de mens van nature egocentrisch is en alleen sympathiek is tegenover andere mensen omdat hij beseft dat hij niet zonder hen kan overleven (sociaal contract). Anderen hebben een opvatting dat mensen allemaal sympathiek zijn jegens elkaar en van nature welwillend, vergelijkbaar met de opvatting van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Ze proberen krachtig de eerste of de tweede benadering te bewijzen.

Maar als we werkelijk objectief willen zijn, moeten we de mens beschouwen als één van de vele diersoorten in een groter systeem.

ALEX:
Dus niet oordelen, maar observeren?

TREBLA:
Precies. Begrijpen in plaats van beoordelen.

Het systeem aarde, de natuur en levende wezens, verandert voortdurend, maar als geheel blijft het bestaan. Dus in het geval dat een systeem erin slaagt om door te gaan, zullen er regelmechanismen zijn die het systeem op een zodanige manier beïnvloeden dat er evenwicht wordt gehandhaafd of zal worden hersteld. Dit kan door menselijk ingrijpen of door natuurlijke processen. Maar het resultaat van die natuurlijke processen leidt inderdaad tot een nieuw evenwicht maar betekent niet dat de mens daar nog steeds onderdeel van uitmaakt.

ALEX:
Wacht, bedoel je dat de natuur ons gewoon kan… overbodig maken?

TREBLA:
Dat is precies wat de geschiedenis laat zien. Meer dan 99% van alle soorten die ooit hebben bestaan, zijn uitgestorven, niet omdat het systeem faalde, maar omdat het systeem doorging. Een nieuw evenwicht is niet per definitie een menselijk evenwicht.

ALEX:
Dat is een ontnuchterende gedachte.

TREBLA:
Ontnuchterend, ja. Maar ook bevrijdend. Want als we de mens loslaten als middelpunt, kunnen we de werkelijkheid eindelijk zien zoals ze is, en niet zoals wij zouden willen dat ze is. Dat is de eerste stap naar werkelijk begrijpen.

We moeten eerst begrijpen hoe de mens überhaupt geworden is tot wat hij nu is.